اولین نشست مسابقه طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن با موضوع کلیات کتاب‌شناسی مبحث ایمان با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر وحید پورعلی برگزار شد
به گزارش واحد پژوهش مدرسه علمیه تخصصی الزهراء ارومیه، اولین پیش نشست از سلسله نشست‌های مسابقه «طرح کلی اندیشه مقام معظم رهبری» با حضور دکتر پورعلی، روز یکشنبه ۱۲ مهرماه ۱۴۰۵ در مدرسه علمیه تخصصی الزهراء ارومیه برگزار شد. در این نشست، استاد به تبیین مبانی اندیشه اسلامی با محوریت ایمان، توحید، نبوت و ولایت پرداخت و بر لزوم تبدیل باورهای دینی به مسئولیت اجتماعی تأکید کرد.
دکتر پورعلی در ابتدای سخنان خود با اشاره به تفاوت نگاه اسلامی و مسیحی به ایمان، گفت: در سفری به لبنان از یک فرد مسیحی درباره معنای تثلیث سؤال شد و او پاسخ داد ابتدا باید ایمان بیاورید تا معنای تثلیث را بفهمید؛ یعنی نخست مسیحی شوید و سپس آن را درک کنید. اما در نگاه اسلامی، آگاهی مقدمه ایمان است، هرچند آگاهی به‌تنهایی کافی نیست. انسان باید از مرحله دانستن عبور کند و به باور و سپس عمل برسدوی با ذکر مثالی افزود: بسیاری از انسان‌ها می‌دانند تنبلی کار خوبی نیست، اما صرف دانستن این حقیقت باعث نمی‌شود که همیشه از تنبلی دوری کنند. پس آگاهی باید انسان را به ایمان و ایمان باید او را به عمل برساند. استاد پورعلی در ادامه به تقسیم ایمان به دو نوع «راکد» و «فعال» اشاره کرد و جمله‌ای از مرحوم آقای صفایی حائری را نقل کرد: «کفر متحرک سبب ایمان می‌شود، اما اسلام راکد سبب کفر است.» مقصود این است که صرف قرار گرفتن در محیط اسلامی و داشتن عنوان مسلمان، تضمین‌کننده ایمان واقعی نیست؛ همان‌گونه که ممکن است فردی در ابتدا مسلمان نباشد، اما به دلیل جست‌وجو، تحرک و تحقیق به حقیقت برسد. وی نمونه تاریخی آن را شخصیت سلمان فارسی دانست که در جست‌وجوی حقیقت حرکت کرد و سرانجام به اسلام رسید و در مقابل، افرادی مانند زبیر که در زمان پیامبر(ص) حضور داشتند و حتی در کنار ایشان زندگی کردند، اما در ادامه مسیر متفاوتی پیدا کردند. بنابراین مسئله مهم فقط «داشتن ایمان» نیست، بلکه نوع ایمان و میزان تحرک و اثرگذاری آن در زندگی اهمیت دارد. دکتر پورعلی با تأکید بر اینکه ایمان و عمل رابطه‌ای یک‌طرفه ندارند، خاطرنشان کرد: از یک طرف ایمان بر عمل تأثیر می‌گذارد و از طرف دیگر عمل نیز بر ایمان اثر می‌گذارد. بنابراین ایمان واقعی باید در رفتار و زندگی انسان نمود پیدا کند و عمل نیز می‌تواند موجب تقویت یا تضعیف ایمان شود. استاد در ادامه به بحث توحید پرداخت و گفت: هدف صرفاً ارائه یک تعریف نظری از توحید نیست؛ بلکه تلاش می‌شود توحید به وظیفه و مسئولیت انسان در جامعه مرتبط شود. «من ایمان دارم؛ پس مسئولم.» هدف نهایی این منظومه، ساختن انسانی است که هم حقیقت دین را بشناسد و هم در برابر آن احساس مسئولیت کند. از همین رو می‌توان این کتاب را نوعی «کارخانه آدم‌سازی» دانست؛ یعنی کتاب می‌خواهد انسان را از یک موجود صرفاً باورمند، به انسانی آگاه، متعهد و مسئول تبدیل کند. وی تصریح کرد: در این کتاب، توحید صرفاً به معنای عبادت خداوند مطرح نمی‌شود؛ بلکه توحید دارای دو عنصر اساسی است: نخست عبادت خداوند و دوم نفی طاغوت. یعنی کسی که خود را موحد می‌داند، نباید بنده غیر خدا باشد. بنابراین توحید باید از یک اعتقاد ذهنی خارج شود و در سبک زندگی و مناسبات اجتماعی انسان نیز اثر بگذارد. دکتر پورعلی برای روشن شدن این موضوع این سؤال را مطرح کرد: اگر توحید فقط عبادت خدا باشد، پس علت دشمنی دشمنان با برخی از اولیای الهی چیست؟ فرض کنیم امامی فقط نماز بخواند، دعا کند و به فقرا کمک کند؛ آیا چنین رفتاری به‌تنهایی برای قدرت‌های ظالم خطر جدی ایجاد می‌کند؟ در واقعه عاشورا نیز ممکن بود افرادی نماز بخوانند و برای پیروزی امام حسین(ع) دعا کنند، اما در میدان مسئولیت اجتماعی حاضر نشوند. بنابراین توحید فقط در عبادت نیست؛ بلکه مسئله اصلی نفی طاغوت و ایستادگی در برابر حاکمیت غیرالهی است. از این منظر، توحید کامل تنها به رابطه فرد با خدا محدود نمی‌شود، بلکه باید در عرصه اجتماعی نیز خود را نشان دهد. استاد در این بخش به بحثی از سید قطب درباره توحید اشاره کرد و گفت: وی میان دو برداشت از توحید تفاوت می‌گذارد و تأکید می‌کند که نباید مفهوم توحید تنها به مسائل مربوط به قبور محدود شود. نکته مهم این است که حاکم اصلی در زمین چه کسی است؟ در نگاه توحیدی، حاکمیت نهایی از آن خداوند است و انبیا و فرستادگان الهی مأمور اجرای این حاکمیت و قوانین الهی هستند. بنابراین توحید حاکمیتی نیز مطرح می‌شود و انسان موحد نمی‌تواند نسبت به مسئله حاکمیت و طاغوت بی‌تفاوت باشد.
دکتر پورعلی پس از توحید به بحث نبوت پرداخت و یکی از پرسش‌های اساسی را این‌گونه مطرح کرد: با وجود عقل، چرا بعثت و پیامبری ضرورت پیدا می‌کند؟ پاسخ این است که عقل لازم است، اما کافی نیست. عقل می‌تواند بسیاری از کلیات را تشخیص دهد، اما در تشخیص همه مصادیق و جزئیات زندگی ناتوان است. از سوی دیگر، عقل‌های انسان‌ها نیز با یکدیگر در تعارض قرار می‌گیرند. هر گروه ممکن است بر اساس منفعت، فرهنگ، شرایط اجتماعی یا برداشت خود، چیزی را درست بداند. در نتیجه، بشر به یک معیار و داور فراتر از اختلاف دیدگاه‌های بشری نیاز دارد. اینجاست که ضرورت وحی و دین مطرح می‌شود. بنابراین انسان به قانونگذاری نیاز دارد که قوانین زندگی را برای او مشخص کند؛ قوانینی که رابطه انسان با خدا، خودش و دیگران را تنظیم کند. پیامبری از جنس مردم ولی فراتر از ماها. استاد در پایان به بحث ولایت به‌عنوان آخرین حلقه این منظومه اشاره کرد و گفت: ولایت دارای دو جنبه مهم است: نخست ارتباط انسان با ولی و دوم ارتباط و همبستگی میان ولایت‌مداران. در این زمینه داستان فردی مطرح شد که نزد امام رفت و گفت در شهری که ما زندگی می‌کنیم، مردم طرفدار شما هستند؛ پس چرا قیام نمی‌کنید؟ امام در پاسخ پرسیدند آیا در آن شهر، رابطه مردم به‌گونه‌ای هست که اگر یکی از آنان نیاز مالی داشته باشد، بتواند از جیب دوست خود بردارد و آن دوست ناراحت نشود؟ این سؤال نشان می‌دهد که ولایت تنها رابطه فرد با ولی نیست؛ بلکه جامعه ولایت‌مداران نیز باید دارای پیوند، همدلی، تعاون و وحدت باشد. دکتر پورعلی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: هدف کلی کتاب این است که انسان را از باور، به انسان متعهد و مسئولیت‌پذیر تبدیل کند. این نشست با استقبال طلاب و پژوهشگران همراه بود و مقرر شد سلسله نشست‌های بعدی نیز با محوریت مباحث تکمیلی طرح کلی اندیشه مقام معظم رهبری ادامه یابد.
